Deniz seviyesi neden farklı yerlerde farklı ölçülüyor?
Deniz seviyesi sabit bir çizgi değil. Yer çekimi, akıntılar ve her ülkenin kendi ölçüm noktası tabloyu değiştiriyor.
Bir dağın yüksekliği "deniz seviyesinden" ölçülür. Peki hangi denizin, hangi seviyesinden? Sorunun basit bir cevabı yok — ve bu yüzden aynı dağ, farklı ülkelerin haritalarında birkaç metre farkla yazılabiliyor.
Deniz düz değil
Okyanus yüzeyi, dalga ve gelgit olmasa bile düz olmaz. Yer çekimi Dünya''nın her noktasında aynı değil: yoğun kaya kütlelerinin bulunduğu bölgeler suyu kendine daha çok çeker ve deniz yüzeyi orada kabarır. Sonuçta ortaya çıkan, yer çekimi eş potansiyel yüzeyine jeoit deniyor. Jeoit ile matematiksel elipsoid arasındaki fark, dünya genelinde eksi 106 metre ile artı 85 metre arasında değişiyor. Ayrıntılı açıklama için NOAA Ulusal Jeodezi Servisi''nin sayfasına bakabilirsin.
Her ülkenin kendi sıfırı var
Rakımlar, ülkelerin kendi belirlediği düşey datum üzerinden hesaplanıyor. Türkiye''de referans, Antalya''daki mareograf istasyonunda uzun yıllar boyunca ölçülen ortalama deniz seviyesi. Fransa Marsilya''yı, İtalya Cenova''yı, Birleşik Krallık Newlyn''i temel alıyor. Farklı sıfır noktaları, sınırın iki yanındaki haritalarda birkaç desimetreye varan tutarsızlık yaratabiliyor.
Deniz seviyesi zaman içinde de değişiyor
- Gelgit: Günlük döngüde metrelerce fark yaratabiliyor; bu yüzden "ortalama" alınıyor.
- Termal genleşme: Isınan su hacim kazanıyor.
- Buzul erimesi: Kara buzullarının erimesi okyanus hacmini artırıyor.
- İzostatik geri yükselme: Buzul çağında bastırılan kara kütleleri hâlâ yükseliyor; İskandinavya''da deniz seviyesi göreli olarak düşüyor.
Peki ölçüm nasıl yapılıyor?
Kıyıdaki mareograflar yerel su seviyesini onlarca yıldır kaydediyor. 1990''lardan beri buna uydu altimetresi eklendi: uydular okyanus yüzeyine radar sinyali gönderip dönüş süresini ölçüyor. İki yöntemin birleşimi, küresel ortalama deniz seviyesi verisinin bugünkü omurgasını oluşturuyor.